Go luath i dtréimhse na meánaoiseanna

Is ionann, a bheag nó a mhór, tús na staire in Á‰irinn agus an tráth a tugadh an ChrÁostaÁocht agus an scrÁbhneoireacht isteach go luath sa chúigiú céad AD nó thart faoin am sin, cé gur tearc ar fad na taifid atá ar fáil do na chéad chúpla céad de ré na CrÁostaÁochta. Cuireadh eaglaisÁ tábhachtacha ar bun in am is i dtráth gar do Bhrú na Bóinne ag Sláine, Damhliag agus Mainistir Bhuithe. Á“ thaobh cúrsaÁ polaitÁochta, bhÁ an limistéar sin lonnaithe laistigh de chrÁocha seanda Thuaisceart Breá, ceann den iliomad rÁochtaÁ beaga nó tuath ina raibh Á‰ire roinnte sa chéad chuid de thréimhse na meánaoiseanna. Dhaingnigh craobh de mhuintir chumhachtach UÁ Néill an Deiscirt, SÁl nAedo Sláine, iad féin ag Cnóbha faoin mbliain AD 800 agus thóg siad a n-ionaid chónaithe ar dhumha an tuama mhóir pasáiste. Rinneadh rÁ na Teamhrach agus ardrÁ na hÁ‰ireann de dhuine den rÁshliocht sin, Congalach, ón mbliain 944 go dtÁ 956. Thug na Lochlannaigh ruaig chreiche ar Thuaisceart Breá sa naoú céad, ach nÁor dhaingnigh siad bunáit dóibh féin riamh anseo mar gheall ar chumhacht na rÁthe áitiúla, is dócha.

An ardtréimhse mheánaoiseach

Tharla athruithe móra in eaglais na hÁ‰ireann sa dóú céad déag AD agus bhÁ deoisÁ teorann á mbunú agus oird rialta mhanachúla ón Mór-Roinn ag teacht isteach. BunaÁodh an chéad mhainistir de chuid na gCistéirseach ag Mellifont gar don áit sa bhliain 1141 agus deonaÁodh cuid mhór den talamh sa limistéar mar a lúbann Abhainn na Bóinne don fhoras nua sin. EagraÁodh an fheirmeoireacht ar na tailte sin ó ionaid ar a dtugtaÁ gráinseacha agus bunaÁodh ceann amháin dÁobh ar an dumha ag Cnóbha ar dtús. Faoin gceathrú céad déag, bunaÁodh ionad nua feirme nÁos faide soir ar ar tugadh an Ghráinseach Nua, agus is as sin a tháinig an t-ainm Béarla a thugtar ar an gceann is cáiliúla de na trÁ thuama mhóra pasáiste. Chuir na hAngla-Normannaigh cuid mhór d’Á‰irinn faoi chois sa chuid deiridh den dóú céad déag agus sa chéad chuid den trÁú céad déag agus bunaÁodh tiarnais nua, ar chaisleáin a bprÁomhionaid, ar fud na tÁre. Tógadh caisleáin ag a raibh móta agus bábhún ag Droichead Átha agus ag Sláine agus is cosúil gur úsáideadh dumha an tuama pasáiste ag Cnóbha mar mhóta ar feadh tamaill.

ÁitritheoirÁ nua agus SÁ an Bhrú á fionnadh an athuair

Tráth a raibh na mainistreacha á gcur faoi chois faoi riail AnraÁ VIII thart faoin mbliain 1540, thug an stát maoin mainistreacha amhail an talamh timpeall ar Chnóbha agus ar ShÁ an Bhrú ar léas do thuataÁ agus de bharr an phróisis sin agus phlándáil Chromail i lár an seachtú haois déag, tháinig úinéirÁ nua talún agus áitritheoirÁ nua as Sasana isteach sa limistéar seo. De bharr gnÁomhaÁochtaÁ cairéalachta chun ábhar cloiche a fháil ar dhumha ShÁ an Bhrú sa bhliain 1699, a bhÁ ar siúl ag an úinéir, Charles Campbell, athfhionnadh an pasáiste agus an seomra agus ar an dea-uair, rinne an t-ársaitheoir ón mBreatain Bheag, Edward Lhwyd, cuntas agus lÁnÁochtaÁ faoin áit sa bhliain chéanna. Is iomaÁ ársaitheoir eile a thug cuairt ar an tuama le linn an dhá chéad bhliain ina dhiaidh agus moladh go leor teoiricÁ maidir leis an dáta agus an cuspóir a bhain le SÁ an Bhrú.

Cosaint ón Stát agus liostú mar Oidhreacht Dhomhanda

LiostaÁodh tuamanna ShÁ an Bhrú, Chnóbha agus Dhubhadh go gcosnófaÁ mar ShéadchomharthaÁ Náisiúnta iad i sceideal a ghabh leis an Ancient Monuments Protection Act, 1882. Tharla gur imigh na blianta sular ghlac an Stát cúram foirmiúil air féin ina leith agus ba dhéanaÁ ná sin fós a cheannaigh an Stát iad ar fad, chomh maith leis an talamh taobh leis na suÁomhanna. Rinneadh tochailtÁ móra seandálaÁochta, chomh maith le hoibreacha caomhnúcháin agus láithreoireachta ina ndiaidh, sa chuid deiridh den fhichiú haois ag SÁ an Bhrú agus ag Cnóbha agus is mór an tóir atá ag cuairteoirÁ ar dá áit dá bharr. Cuireadh coimpléasc iomlán na séadchomharthaÁ ag Brú na Bóinne ar an Liosta Oidhreachta Domhanda i 1993 agus osclaÁodh ionad nua do chuairteoirÁ trasna Abhainn na Bóinne ón reilig i 1997.